Ombudsmeni BiH upozoravaju: Nedostatak sistemskog pristupa ugrožava prava i sigurnost starijih osoba

Akumulirano neadekvatno djelovanje u oblasti zbrinjavanja starijih lica u ustanovama, izostanak sveobuhvatnog i sistemskog pristupa, u skladu sa međunarodnim standardima, uz istovremeni porast potrebe za ovom uslugom, dovodi do kršenja prava ove populacije, ugrožavanja sigurnosti, te u nekim slučajevima zanemarivanja i zlostavljanja - ukazuju Ombudsmeni za ljudska prava Bosne i Hercegovine.

Ombudsmreni posebno ukazuju da se profil korisnika značajno promijenio i da većina korisnika u ustanove dolazi u poodmakloj životnoj dobi i sa složenim zdravstvenim stanjem, uključujući nepokretnost, demenciju i druga hronična oboljenja. U ustanovama su oko 60-70% smještenih nepokretnih i polupokretnih lica. Prosječna starost smještenih lica je dobi 80+ i među korisnicima dominiraju žene.

Prelimimnarni nalazi iz istraživanja o položaju starijih lica smještenih u ustanove koje sprovode Ombudsmeni za ljudska prava Bosne i Hercegovine, uz podršku Populacijskog fonda Ujedinjenih nacija, kao ključne izazove identifikovali su normativnu neujednačenost, nedovoljnu ili neusklađenu primjenu propisa o ustanovama, registraciju i pravni status ustanova, različitu praksu u nadzoru, posebno nad privatnim ustanovama, zaštitu prava korisnika i drugo.

Posebno se pitanje osnivanja ustanova pokazalo kao veoma problematično iz razloga nerazumijevanja pravnog subjektiviteta ustanova. Osnivanje ustanova u Bosni i Hercegovini je tradicionalno bilo u režimu javnopravne vlasti. Promjene u pravnom sistemu omogućile su osnivanje ustanova i privatnopravnim osobama, čemu su pogodovali ograničeni kapaciteti i nedovoljna briga za javne ustanove, ali i činjenica da privatne ustanove nisu podložne istom nivou nadzora i kontrole kao javne ustanove, niti imaju istu organizaciju rada i obavezu prema korisnicima. Javne ustanove ne mogu funkcionisati po pravilima tržišne ekonomije kao privatne ustanove, jer im to sistem ne dozvoljava.

Nadležni organi često nemaju potpune i ažurne evidencije o svim ustanovama koje pružaju smještaj starijim osobama, naročito kada je riječ o privatnim subjektima i oblicima zbrinjavanja koji ostaju na granici ili potpuno izvan formalnog sistema. Postoje ustanove i objekti koji pružaju usluge smještaja, a da nisu dovoljno vidljivi u sistemu javnog nadzora i evidencija, što predstavlja dodatni razlog za zabrinutost.

Objekti u kojima su smještene ustanove, a samim tim i uslovi u tim objektima su veoma različiti. Javne ustanove su u većini slučajeva smještene u starim objektima, od kojih su neki i namijenjeni za smještaj starijih lica, ali zahtijevaju značajna finansijsko-investiciona ulaganja kako bi zadovoljili standarde. Privatni objekti rijetko da su namjenski pravljeni za smještaj starijih lica (sa izuzetkom ustanova u Bihaću i Brčkom) i uglavnom tokom obavljanja djelatnosti otklanjaju nedostatke, a u skladu sa nalazima inspekcije.

Ograničeni kapaciteti inspekcijskog nazora u značajnoj mjeri doprinose lošem stanju u oblasti socijalne zaštite. Na nivou Federacije BiH nema inspektora socijalne zaštite, dok na kantonalnom nivou ili nema inspektora socijalne zaštite ili je samo jedan na nivou kantona što dodatno otežava blagovremeno i sveobuhvatno provođenje inspekcijskog nadzora.

Ombudsmeni ukazuju da su ovi problemi posebno izraženi u Tuzlanskom kantonu. Na području Tuzlanskog kantona djeluje jedna javna ustanova čiji je osnivač Grad Tuzla i to je Dom penzionera, dok egzistira veći broj privatnih ustanova, od kojih mnoge nisu registrovane, tako da se nalaze izvan bilo kakvog nadzora.

Osnivač  Doma penzionera u Tuzli je Grad Tuzla, od 2015. godine. Za objekat koji je izgrađen neposredno pred rat nikada nije pribavljena upotrebna dozvola. Poslije tragedije koja se desila u ovoj ustanovi,  preduzimane su određene aktivnosti od strane Ministarstva Tuzlanskog kantona koje nisu rezultirale unapređenjem stanja u ovoj ustanovi. Dugogodišnja zapuštenost i djelovanje ove ustanove bez ikakvog nadzora, kako od strane osnivača – Grada Tuzle, tako i od strane resornog ministarstva je jednu respektabilnu ustanovu dovelo ne samo u loše već izrazito rizično stanje.

Imajući u vidu veoma kompleksnu i složenu situaciju u oblasti zbrinjavanja starijih lica, Ombudsmeni za ljudska prava Bosne i Hercegovine pozivaju nadležne organe da u okviru svojih nadležnosti preduzmu hitne, konkretne i koordinirane mjere usmjerene na otklanjanje utvrđenih slabosti.

Posebno se pozivaju nadležni organi u Tuzlanskom kantonu da ovo pitanje tretiraju prioritetnim, kako bi se osigurao potpuni nadzor nad uspostavljenim ustanovama s fokusom na ustanove koje nisu registrovane, te da se intenzivira saradnja sa Gradom Tuzla kao osnivačem Doma penzionera, u cilju osiguranja nesmetanog funkcionisanja ove ustanove u skladu sa zakonom i propisanim standardima, saopćeno je iz Institucije ombudsmena za ljudska prava Bosne i Hercegovine. 

(Izvor: Federalna.ba)